Hậu hiện đại là gì?

Hậu hiện đại (Post-modemism) là một trào lưu nghệ thuật mà phương Tây và thế giới đã từng rất quan tâm và tốn rất nhiều giấy mực bắt đầu từ những năm 1970 trở đi. Đặc biệt, chủ nghĩa Hậu hiện đại trong kiến trúc đã từng có sự phát triển mạnh mẽ  châu Âu, ở Mỹ và  Nhật Bản, với nội dung và triết lý khá phức tạp với một tham vọng rất lớn mà chúng ta nên tìm hiểu nó, từ cội nguồn, xuất xứ, quá trình phát triển đến các tác phẩm và tác giả tiêu biểu.

Về niên đại chính thức, chữ Hậu hiện đại được nhà phê bình kiến trúc Charles Jencks đưa ra trong quyến sách “Ngôn ngữ kiến trúc hậu hiện đại” xuất bản năm 1977 và từ đó trớ nên thông dụng. Nhưng khái niệm sơ khai của thuật ngữ này đã được nhà sử học Anh Arnold Toynbee sử dụng trong lĩnh vực ngoại – kiến trúc từ năm 1938 và được Joseph Hudnut dùng cho kiến trúc từ năm 1949.

Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong kiến trúc là một trào lưu kiến trúc đương đại mong muốn đi tìm một tinh thần mới khác biệt với các trào lưu chính thống như chủ nghĩa Hiện đại (Modernism) phát triển từ đầu thập kỷ XX đến thập niên 60, cũng như Phong cách quốc tế (1925 – 1965).

Đã có một thời kỳ, chủ nghĩa Hiện đại lâm vào một tình trạng khủng hoảng, Chủ nghĩa công năng của các cây đại thụ như Le Corbusier, Walter Gropius và Mies Van der Rohe bị phê phán, những tín điều cùa chú nghĩa Hiện đại trong kiến trúc như: “Hình thức theo đuổi công năng”, như “Hình học là tinh tuý, là bản thể của kiến trúc” bị đòi hỏi phải xem xét lại.

Ở Mỹ, kiến trúc hiện đại được gọi là “nhũng đám mày pha lê” cao hàng chục tầng gây ra những hiệu quả tâm lý “dị ứng”, ớ các tầng trên, mọi người cảm thấy xa lánh mặt đất và thường xuyên gọi điện thoại xuống tầng trệt để hỏi xem thời tiết hôm nay thế nào, sinh hoạt đường phố ra sao.

Các kiến trúc sư phương Tây chia nhau đi tìm những hướng đi mới và bắt đầu một thời kỳ mới gọi là thời kỳ của kiến trúc Sau hiện đại (Architecture After Modernism). Dần dần ra đời các trào lưu Giải toả kết cấu chú nghĩa (Deconstruction), phái Công nghệ cao (High – Tech) và phái Hậu hiện đại (Post-Modern) v.v…

Ta sẽ còn có dịp quay lại đế nói về sức sống của trào lưu Hiện đại, nhưng với chủ nghĩa Hậu hiện đại trong kiến trúc trong xã hội đa nguyên của phương Tây cũng đã không phải là không được một số cử toạ nhất định tán đồng và Hậu hiện đại “đi tìm kiếm niềm tin và niềm vui để thay cho sự thất vọng và sự buồn rầu do những toà kiến trúc trông nhu những cái hộp kính nghiêm khắc và trừu tượng sinh ra”, Hậu hiện đại mong muốn tìm lại những giá trị nào đó đã bị lãng quên, mong muốn dùng chủ nghĩa Lịch sử đê bù đắp vào nhũng lỗ hống của kiến trúc hiện đại, “Hậu hiện đại” hướng tới sự sáng tạo nên “lịch sử khoảnh khắc”, “lịch sử sọt dẻo” và “lịch sử mới”.

Charles Jencks tuyên bô hùng hồn: “Kiến trúc hiện đại đã chết vào hồi 3 giờ 32 phút chiều ngày 15-7-1972 tại thành phố Saint Louis bang Misourie ỏ’ Mỹ”. Jencks muốn đề cập đến sự phá huỷ mấy ngôi nhà chung cư cao tầng cứa người da đen do kiến trúc sư Mỹ gốc Nhật nổi tiếng Yamasaki thiết kê (các công trình này đã từng được giải thướng của Hội Kiến trúc sư Mỹ năm 1951), nay bị phá đi do  đây xẩy ra quá nhiều tội phạm; (Ghi chú thêm của người viết bài này: Yamasaki còn là tác giả của Toà tháp đôi Trung tâm thương mại New York bị khủng bố ngày 11-9-2001); chuyện tội phạm là vấn đề xã hội, Jencks đã đem quy kết “tội” cho kiến trúc.